Авантуры Пранціша Вырвіча, маршалка менскага

Але вырашыць лёс здабывальнікаў рамфеі граф не паспеў: да Святой Сафіі неслася яшчэ адно войска... Гуў вецер у пер’ях на драцяных крылах, чырванелі вылогі... Каралеўскія войскі, крылатыя гусары! За гусарамі імчалі дзве карэты. Адна, пазалочаная, з распісанымі італьянскімі пейзажамі эмалевымі накладкамі і дужа знаёмым гербам, спынілася проста перад Разанцавым, Другая, без гербаў і з захінутымі фіранкамі вокнамі, — наводдаль. Жаўнеры Разанцава з расейскага гарнізона і ваяводскія гайдукі напружыліся, пахапаліся за зброю. А з гербавай карэты няспешна, пачакаўшы, пакуль лёкай падставіць абабітую чырвоным аксамітам лесвічку, выйшаў высокі бялявы малады чалавек з адсланёным меланхалічным абліччам... Станіслаў Панятоўскі. Толькі не кароль, а ягоны цёзка, пляменнік, якога манарх прызначыў сваім пераемцам, даў яму пасаду вялікага скарбніка літоўскага і нацкоўваў на нябожчыка Антонія Тызенгаўза. Маладзён прагрэсіўных паглядаў, фізіякрат, але цверды ў пытаннях умацавання ўлады. А паколькі трон, на які яму прызначана сесці, усё болей хістаецца, рамфея ўлады, дзіда імператара Канстанціна, яму вой як патрэбная...

— Ваша мосць граф, ваявода... — пляменнік караля толькі ледзь нахіліў галаву (ён з маленства навучыўся трымацца па-каралеўску, некаторыя нават лічылі, з большая годнасцю, чым каранаваны дзядзька). — Да мяне дайшлі чуткі, што нейкія асобы збіраюцца завалодаць рэліквіяй, якая належыць польскаму трону.

Разанцаў і Жаба перазірнуліся і пачціва схіліліся, пастараўшыся прыхаваць сваю незадаволенасць.

I зноў пачаўся стары танец... Дзе рамфея, каму яна мусіць належаць, дзе чыя зямля... Сонейка гладзіла пабеленыя сцены Сафійскага сабора, не здагадваючыся, колькі агідных жарсцяў закруцілася ля яго падмуркаў. Што ж, той, хто цалуе пялёсткі кветкі, наўрад гэтак жа пацалуе ейныя выпацканыя ў зямлі і гноі карані, бо толькі мудрэц разумее, наколькі з’яднаныя жыццё і смерць, квецень і тло...

— Вашая мосць ваявода, знайшлі!

Крык спадара ў ваяводскім мундзіры перарваў небяспечны дыспут, які пагражаў перайсці ў нежартоўную бойку і зноў пазаліваць крывёй вуліцы Полацка.

Некалькі радасна ўзбуджаных жаўнераў саскочылі з узмыленых коней, адзін з іх, ззяючы на рэдкасць крывазубай усмешкай, кінуўся перад ваяводам на калені, працягваючы драўляны куфэрак...

— У сутарэнні адкапалі, ля самага выхаду! Як вы і загадалі, адразу вам дакладваем!

Радасны твар ганца выпраменьваў спадзяванні на шчодрую ўзнагароду.

— Гэта я знайшоў, вашая мосць! — пляснуўся побач на калені ў вільготную глебу, з якой толькі пачала прадзёўбвацца кволая траўка, гайдук з абвіслымі пшанічнымі вусамі і галодным паглядам запалых вачэй...

Крывазубы зіркнуў на канкурэнта з нянавісцю, але змушаны быў пацвердзіць:

— Ён адкапаў, Халімон Петрукоў... Але пад маім кіраўніцтвам, вашая мосць!

Як ні былі ўзлаваныя намеснік генерал-губернатара і полацкі ваявода тым, што знаходка жаданай рэліквіі адбылася на нежаданых вачах каралеўскага пляменніка, учыняць дурным пасланцам гвалт не сталі. Абодва шчасліўчыкі атрымалі па важкім мяшэчку з талерамі, і тым, каму пашчасціла прысуседзіцца да іх, таксама трошкі перапала.

— Каб цябе перакуліла, доктар, я так і думала, што ты нас падмануў! — Багінскую ажно калаціла ад нянавісці.

Агалінскі паклаў цяжкую руку ёй на плячо.

— Золатка маё, проста памаўчы.

Важка так сказаў. Паланэйка заторкнулася, здаецца, пачала нешта кеміць.

Куфэрак аказаўся ў руках намесніка генерал-губернатара. Разанцаў няспешна адчыніў накрыўку...

Ну, у прынцыпе, гэтая штуковіна была падобная да рамфеі. Дзве паловы дзіды, скручаныя срэбным дроцікам. I выглядала яна вельмі, вельмі старой... Разанцаў пачціва перахрысціўся, прысутныя таксама ўсе зажагналіся, сёй-той і на калені ўпаў...

Намеснік генерал-губернатара асцярожна зачыніў куфэрак са старога пашарэлага дрэва...

I зноў пачалося, ды яшчэ вуглі сваркі добра раздзьмулі.

Станіслаў Панятоўскі непахісна настойваў, каб пераправіць рэліквію ў Варшаву. Граф Разанцаў пасміхаўся і казаў пра яе вялікасць імператрыцу... Гусары, драгуны і гайдукі, не ведаючы да канца, з якой прычыны гармідар, хваляваліся, хапаліся за шаблі і палашы...

Вырвічу зрабілася брыдка і тужліва. Ён успомніў колішнія словы Радзівіла Рыбанькі пра тое, што няхай рамфея застаецца дзе была, пакуль людзі на гэтай зямлі не паразумнеюць.

Не паразумнелі.