Глава IV
1 Firmicus Maternus, de errore profanarum religionum. О нем: Ebert. Allgem. Geschichte der Literatur des Mittelalters. Leipzig, 1889. I. S. 130–134; Teuffel. Gesch. der röm. Literatur. 3. Aufl. S. 953.
2 Schiller. Geschichte d. römisch. Kaiserzeit. II. S. 290–292.
3 C. Th. 16, 10, 2–3.
4 C. Th. 16, 10, 4.
5 C. Th. 12, 1, 46.
6 Ammiani Marcellini. 20, 4, 1: «Constantium urebant Juliani virtutes».
7 Дата провозглашения, по новым данным, относится ко второй половине мая. Моrеу. The date of the election of Julian (Supplem. Papers of the Amer. School in Rome. Vol. I. P. 192–194).
8 Для образца приведем следующие слова (ер. 680. Libanii R. I. 421): «Σώµα µεν ανθρώπου, ψυχή δε θεοΰ… των θεών τω µεν σΐτον έσθειν διέστηκεν, εν δε τη της αρετής ασκήσει καί τη της ψυχής έπιµελείία πλησίον αυτών εστίν». То есть: «По телу он был человек, а по духу бог… от богов только тем отличался, что вкушал пищу, а по упражнениям в добродетели и по душевным свойствам он к ним приближался».
9 Ammiani Marcellini. XXI, 10, 7.
10 XXXII. 4, 3.
11 Cedreni. I. P. 532. Bonn.
12 Ibid.: Εεπατε τω βασιλεί χαµαί πέσε δαίδαλος αύλά ουκέτι Φοίβος εχει καλύβαν, ου µάντιδα δάφνην, ου παγάν λαλέουσαν άπέσβετο και λάλον ύδωρ.
13 Juliani Imp. Ep. 78 (II. 603, ed. Teubn.).
14 Juliani. Ep. 38.
15 Superstitiosus magis quam sacrorum legitimus observator. Amm. Marc. XXV. 4, 17.
16 Epist. 49.
17 Epist. 63.
18 Epist. 4.
19 Epist. 52.
20 Epist. 6.
21 Epist. 26.
22 Epist. 42.
23 Cod. Theod. XIII. 3, 5. Magistros studiorum doctoresque excellere oportet moribus primum, deinde facundia: sed quia singulis civitatibus adesse ipse non possum, jubeo quisque docere vult non repente nee temere prosiliat ad hoc munus, sed judicio ordinis probatus decretum curialium mereatur, optimorum conspirante consensu: hoc enim decretum ad me tractandum refertur ut altiore quodam honore nostro judicio studiis civitatum accedat.
24 Migne. Patrol, gr. 76. Col. 510. На него делал возражение Кирилл александрийский: Προς τα του εν άθέοις Ιουλιανού.
25 Ibid. Col. 708.
26 Cedreni. I. P. 535. Ed. Bonn.
27 Amm. Marc. XXV. 4.
Глава V
1 Cod. Theod. XVI. 5, 6, a. 381 Jan. 10 (ed. Mommsen-Meyer. I. 856).
2 Hefele-Leclercq. Histoire des Conciles. II. P. 24–25.
3 Superstitio, insania [Cod. Theod. XVI. 10, 2; 10, 3 (a. 341, 346)].
4 Monum. Germ. Historica Auctor. antiquiss. VI pars. I. P. 280.
5 Sozom. VII. 15. Athanasiades. Die Begründung des orthodoxen Staates durch Kaiser Theodosius den Grossen. Leipzig, 1902. S. 13–15.
6 Cod. Theod. XVI. l,2; Sozomeni. VII, 4.
7 Sozom. VII, 9.
8 Waitz. Leben und Lehre des Ulfila. 1840; Bessel. Leben des Ulfila. 1860.
9 Григорьев. ЖМНП. Март. 1875.
10 Güldenpenning. Geschichte des oströmischen Reiches unter den Kaisern Arcadius und Theodosius II. Halle, 1885. S. 91; Kaufmann. Deutsche Geschichte. Leipzig 1880. I. 289.
11 Getica. P. 86–87. Ed. Mommsen; Mon. Germ. historica Auctor. antiquiss. Tomi V. Pars I. Berol. 1882.
12 Mommsen. Das römische Militärwesen seit Diocletian//Hermes. XXIV. 1889. S. 195.
13 Procopii. De bello Persico.il, 15: ξύµβολα της αρχής; Theoph. Chronogr. Ed. Boor. P. 240: об Арефе, филархе арабском.
14 Agathiae. V. С. 13; Zocimi. P. 206, 12.
15 Иоанн Антиохийский. Р. 611.
16 Моя статья «Константинополь в последние годы IV века»//Известия Русского археологического института в Константинополе (ИРАИК) [29] . IV. 159.
17 Migne. T. LXVI. Col. 1089. С. 14, 15.
18 Grosvenor. Constantinople. T. 1. 377–380.
Глава VII
1 Ludwich. Eudociae augustae carmina graeca//Bibl. Teubneriana. Lipsiae, 1897; Diehl. Figures byzantines. Paris, 1906.
2 Teuffel. Gesch. der Röm. Lit. S. 1134.
3 Hefele. II. S. 149.
4 Mansi. Concilia. VI. 716.
5 Mansi. VI. Col. 736: ∆ια το τον Θεόν λόγον σαρκωθήναι και ένανθρωπήσαι και εξ αυτής της συλλήψεως ενώσαι έαυτω τον εξ αυτής ληφθέντα ναόν.
Глава VIII
1 Епарху посвящены две страницы в сочинении: Zachariaev. Lingenthal. Geschichte des griechisch-römischen Rechts. S. 365–367. 3-е Auflage. Berlin, 1892. Специальная работа напечатана в «Известиях археологич. института». Т. IV. Вып. 2 и принадлежит автору этой книги.
2 Mommsen. Römisches Staatsrecht. II. S. 1117 (3. Aufl.).
3 Ο της πόλεως έπαρχος εν τη πόλει µείξων πάντων εστί µετά τον βασιλέα. Eclogae Leonis et Constantini. IV. 11, ар. Migne. Patrol, gr. T. CXIII. Col. 468; ср.: Σάεα. Μεσαιωνική βιβλιοθήκη. IV. P. 28: Το του έπαρχου αξίωµα… βασίλειος δε αυτή αρχή ει µη όσον άπόρφυρος.
4 Ulpianus (Mosaicarum et rom. legum. Coll. 14, 3, 2): Fam eo perventum est constitutionibus, ut Romae quidem praefectus urbis solus super ea re (лишение свободы) cognoscat, si intra milliarium centesimum sit in via commissa, ap. Mommsen. О. с. II. S. 969.
5 Mommsen. S. 1059, 1063, 1067.
6 Как видно из приведенного выше места Εκλογή των νόµων, ар. Migne. T. CXIII. Col. 468.