Авантуры Пранціша Вырвіча, маршалка менскага

Ад новага госця ў манаскай расе, які сядзеў на лаве ля акна, выпрастаўшы спіну, бы за прафесарскай кафедрам, пахла... не, не ладанам, а палыном i безнадзейнасцю. У святле аргандавай лямпы твар здаваўся высечаным з каменю. Між іншым, гэта ж Лёднік, прагрэсіст і слынны вучоны, які сачыў за ўсімі еўрапейскімі вынаходніцтвамі, замовіў і сабе, і Вырвічам гэты цуд — прыдуманую швейцарцам Аргандам лямпу, якая працавала на алеі, замяняла дванаццаць свечак і пры гэтым не дыміла. Дзялкі Лондана хуценька зразумелі каштоўнасць вынаходніцтва і наладзілі цэлую фабрыку.

Дзе ж падзеўся той апантаны навуковец Лёднік, які, гледзячы на гэтую астральную лямпу, мармытаў, як яе можна ўдасканаліць, калі адтуліны зрабіць па крузе?

Пранціш злаваўся сам на сябе за тое, што так разгублена пачуваўся ў прысутнасці старога сябра. Не ведаеш, як падысці да гэтага высахлага, як леташні трыснёг, маўклівага спадара са строга сцятымі вуснамі і чорна-сівой барадою... Здаецца, штось не тое скажаш — развернецца з адсутным выглядам і сыдзе, глухі да любых маленняў ды закліканняў. Вырвіч дарэмна шукаў у рэзкіх рысах худога твару хоць адценне пачуццяў: страху, гневу, шкадобы. Ну таго, што сам адчуваў, чытаючы той ліст, які зараз знаходзіўся ў руках Лёдніка.

Доктар слізгаў цёмнымі запалымі вачыма па роўных радках, пісаных ягоным колішнім слугою Карусём, і нічога не люстравала ягонае выснажанае аблічча.

А Карусь паведамляў наступнае... Пасланы сваім гаспадаром Баўтрамеем Лёднікам на вучобу ў Венскі ўніверсітэт, ён адсочваў як мог лёс сваёй недасяжнай каханай, гаспадарскай дачушкі... Дакляраваў жа — будзе аберагаць яе, пакуль дыхае. Можа, нават час ад часу ездзіў паназіраць здалёк... I, калі аднойчы Сафійка знікла, рынуўся высвятляць. Ды з Жылкавага дому, куды пушчанскі хлопец заявіўся з роспытамі, ён адправіўся ў гарадскую вязніцу... Патрапіў як Піліп у каноплі, карацей. Адтуль і адаслаў неяк гэты ліст.

Праўда была жахлівай.

Сафія Лёднічанка, у шлюбе пані Жылкава, ваяводзіна Супрасльская, аддадзена мужам і свекрывёй на лячэнне ў шпіталь Святой Даратэі, што ў аўстрыйскіх гарах, непадалёк ад Бадэна. Юную пані прызналі небяспечнай вар’яткай, ды яшчэ ці не апантанай нячыстай сілаю. Лячылі падобнае самымі суровымі метадамі.

Ліст з аўстрыйскае вязніцы блукаў доўга, пакуль не дабраўся да Дамініканскай вуліцы ў Вільні... У апусцелы дом.

I патрапіў да Чорнай Меланхоліі. Шпяжанка, прайдзісветка і забойца зладзіла назіранне над нядоўгім сваім сямейным гняздзечкам. Чакала, ці не аб’явіцца расталы, як цукар у вадзе, сужэнец.

У лісце Карусь прасіў напрамілы бог свайго добрага пана адправіцца выручаць паненку.

I ранейшы Бутрым ужо хапаўся б за шаблю і бег да каня...

Гэты дачытаў, склаў ліст, як свой мінулы дзень, паклаў на стол, перахрысціўся і замармытаў малітву.

— І ўсё?

— На ўсё воля Божая... — прасіпеў манастырскі фармацэўт пасля настойлівага панукання менскага маршалка. — Буду маліцца за рабу Божую Сафію... Ён управіць.

На акне пісаравай хаты настойліва зумкала муха, спрабуючы прабіцца праз каламутнае шкло маленькіх, у даланю шырынёю, шыбаў: шкло — раскоша, эканоміць трэба. Бутрым раптам уцягнуў доўгім носам паветра, падазрона скасавурыўся ў бок стаўбурка ля ложка. Гаспадар дома скарыстоўваў яго, каб трымаць ля сябе бутэлькі з прыемнымі напоямі, пра што сведчылі круглыя плямы на светлай лакаванай паверхні... А часовая пасяленка Меланхолія расстаўляла там сваю парфуму. Пустая шкляніца, з мезенец велічынёй, сціпла паблісквала празрыста-зялёнымі бакамі. Вось нюх у спрактыкаванага хіміка... Нават позіркам сюды-туды кінуў, ці не заўважыць яшчэ якіх сведчанняў прысутнасці адной непажаданай асобы — але шпяжанка Гальшка транты свае ўсе прыбрала. Зрэшты, ці не адмыслова шкляніцу з-пад парфумы пакінула?

У прыадчыненых дзвярах ружавеў усхваляваны шырокі твар Сцяцка і бялеў замілаваны тварык Ясючка, якому надта імпанавала, што ў іхняй бандзе нарэшце з’явіўся святы чалавек... Мо духоўную гаворку ўдасца завесці, не напароўшыся на параду прамыць мазгаўню добрым півам?

Пранціш махнуў рукой у бок назіральнікаў — маўляў, здрысніце, не да вас. Дзверы прычыніліся бліскавічна, бы накрыўка рондаля з жывымі мышамі.

Лёднік між тым зноў унурыўся ды зашаптаў малітвы.

— Чаго ж ты тады са мной з манастыра паехаў? — не вытрымаў Вырвіч. — Здаецца, ігумен з браціяй цябе на вяроўку гатовыя былі навязаць, каб застаўся.

— Брат Анфімій, мой айцец духоўны, адправіў. Я да яго прыйшоў пасля твайго візіту параіцца... А ён кажа, не гатовы я яшчэ да духоўнага жыцця, пакуль з зямным не разбяруся. Брат Анфімій — старац святы, ісціну бачыць. Ігумен мусіў змірыцца і блаславіць на ад’езд.

У голасе няздзейсненага мніха ледзь заўважна трымцела крыўда.

За гэткую мудрасць брата Анфімія Пранціш гатовы быў манастыру другую званіцу фундаваць.

Але расчараванне ўжо не проста гарчыла, кіслатою паліла. Доктара яшчэ спатрэбілася ледзь не выспяткам на паратунак блізкіх людзей выпраўляць?

— Ну што, давай памыйся, паеш, пагаліся, заўтра раніцай едзем...

— Куды?

Пытанне гучала адсланёна-абыякава. Вырвіч нахмурыўся.