Авантуры Пранціша Вырвіча, маршалка менскага

— А дзе тое сталася? Паланэя месца не паказвала... — загарэліся вочы Агалінскага.

Бутрым усміхнуўся куточкам рота:

— А па суседстве, за аптэкай дзядзькі Лейбы. Яна зараз Давыду належыць. Дзядзька Лейба неяк палез ва ўласны пограб і праваліўся. Аказалася, вада ўвесну размыла столь сутарэнняў... А яны пад усім Полацкам ідуць. Іван Рэніч іх даследаваў... Саламеі таямніцу перадаў.

— Расклад з’ясаваўся, панове, — вочы Меланхоліі здаваліся амаль белымі. — Паколькі ты, Бутрым, адмовіўся дапамагчы сыну адшукаць ход да рамфеі, ён звярнуўся да пані Агалінскай з Багінскіх. I якім чынам яны прыдумалі ў сутарэнні прайсці, калі ўзарваны праход расчысціць немагчыма? Нешта вам, пан Гервасій, жонка распавядала асаблівае пра свае падарожжы пад зямлёй?

Агалінскі пачухаў патыліцу.

— Ды казкі нейкія пляла, смяялася... Падлога, кажа, правальвалася, потым падымалася, сцены ўбок адпаўзалі... Потым казала пра старыя кнігі...

— Значыць, да бібліятэкі яны дабраліся... — задумліва прамовіў Пранціш. — Я, прызнацца, думаў, яны з Саламеяй дзесь недалёка ля ўвахода рамфею пакінулі. Мы ж да той бібліятэкі некалькі гадзін, мне падалося, пляліся... Ды яшчэ з дапамогай скрутка нітак з вузельчыкамі. А я ўласнаручна тыя ніткі спаліў, каб Ватмана спыніць.

Доктар прыжмурыў вочы.

— Саламея мела памяць не горшую, чым у мяне. Магла дарогу запомніць. Ім жа з князёўнай Багінскай не трэба было па новай усе загадкі разгадваць, як нам... Мне Саламея адно што сказала — рамфея там, дзе i была некалькі стагоддзяў. Ахоўвае Полацак i Беларусь. I ніхто яе адтуль вынесці не павінны.

— Але ж спрабуюць... — цыкнула праз зубы Гальшка Лёднікава. — Калі здагадаемся, якім чынам спрабуюць, — знойдзем i сына твайго, Бутрым, i тваю жонку, пан Гервасій...

— А здагадацца трэба! — ледзь не роў ад роспачы Агалінскі. — Самі ж кажаце, небяспечна ў тых сутарэннях... Згінуць нашы авантурнікі — і целаў не знойдзем! Жонка намякала, Саламея дарогай распавяла ёй, дзе іншыя ўваходы ў сутарэнні... Толькі ўсе заваленыя. Доктар, толькі на цябе надзея! Кудой яны маглі прашчыміцца? Ну, ты ж разумны! Здагадайся!

Баўтрамей прыкусіў губу і рашуча скіраваўся ў суседні пакой... Прысутныя, як на вяровачку прывязаныя, пасунуліся следам...

Доктар паводзіўся дзіўна. Падышоў у той кут, дзе стаяла аблямаваная жоўта-зялёнай кафляй печ — кнігар Іван Рэніч, як і ягоныя спадчыннікі, не перанялі моды на каміны, — схапіў качаргу, што сіратліва прыхінулася да халоднага бока сваёй цаглянай гаспадыні, падцягнуў нейкую скрыню, ускараскаўся, упёрся жалезнай палкай у кут паміж печчу і столлю, націснуў... Пасыпалася тынкоўка.

Бутрым сунуў руку ў чорны вузкі рот хованкі... Скарбам быў куфэрак. Просты драўляны куфэрак з даўно згубленым замком.

Вырвіч зглытнуў... Ён пазнаў гэтую рэч. Той самы куфэрак з цёмнага дрэва, які захоўваў дзядзька Лейба па просьбе памерлага сябра Івана Рэніча... У ім тады ляжала таямніца полацкага сутарэння — клубок, на якім з дапамогай адмысловых вузельчыкаў Іван Рэніч пазначыў, як прайсці ў полацкую бібліятэку, дзе знаходзілася рамфея. Але нашто Лёднік пусты куфэрак так пільна схаваў?

А вось і адказ... I нашто хаваў, і нашто імкнуўся ў гэты дом патрапіць. Прыкрытыя кавалкам чорнага фетру, на дне куфэрка ляжалі стос скрэмзаных пергаментных аркушыкаў і некалькі тоненькіх трэсачак з насечкамі...

— Запісы Рэніча пра сутарэнні... — мармытнуў Лёднік і пашыбаваў да адзінага стала, які застаўся ў доме, — магчыма, перанесены сюды з пераплётнай майстэрні, бо грубы, з шэрай драўніны, не пакрыты лакам і ўвесь зрэзаны нейкім вострым інструментам.

Доктар расклаў паперкі, трэсачкі... Потым разгарнуў карту Полацка, якую прывёз з сабою. Ну, Пранціш нават не спрабаваў паглыбляцца ў ягоныя разлікі-расшыфроўкі... Агалінскі таксама не стаў лезці пад руку прафесару, з надзеяй паглядаў на працэс, час ад часу прыкладаючыся да біклажкі. Толькі Меланхолія шчыравала побач з вучоным мужам, дапамагаючы як магла. Ён нават не вельмі яе адганяў.

Вырвіч паспеў зладзіць з дапамогай Ясючка перакус — недарэка даставіў з бліжэйшай карчмы някепскі кумпяк і булкі... Пранцішу ад шкалярскіх галодных гадоў пры сузіранні, як хтось апантана грызе граніты і пясчанікі навукі, хацелася прыкусіць зубамі штось больш уежнае.

Гадзіннік з круглым масянжовым тварам так сарамліва дзынькнуў чатыры разы, нібыта баяўся, што раздражнёны прафесар загадае зараз жа, не дадзынькаўшы, змоўкнуць і не перашкаджаць тонкаму мыслярству...

Урэшце Бутрым звярнуўся да знуджанай публікі, упёршыся рукамі ў стол і навіснуўшы над загадкавымі запісамі: