Авантуры Вырвіча, Лёдніка і Чорнай Меланхоліі

Менавіта гэтую магічную расу збірае дасведчаны алхімік дзеля доследаў, у выніку якіх свінец ператворыцца ў золата, попел у кветку, а няўдачнік, перапэцканы сажай ды ртутнай парай паедзены, — у гожага асілка...

Праўда, звычайна той адэпт здабывае сухоты і банкруцтва, а не маладосць ды сілу. Але — тсс! — не будзем расчароўваць неафітаў таемных навук, бо ўсе здабыткі так званага прагрэсу пачынаюцца з бясплённых мрояў.

На думку Вырвіча, вось гэтыя сухія пляскатыя расліны, укрыжаваныя на кардоне, наўрад які маг і алхімік возьмецца ажыўляць нават з дапамогай магічнай расы. Напэўна, калі б зірнуць вачыма кветак — ну і жах тут тварыўся: муміі суродзічаў, сабраныя на пацеху... Усе сцены кабінета завешаныя засушанымі раслінамі ў празрыстых трунах — зашклёных рамачках. А былі яшчэ і насаджаныя на шпількі кузуркі ды матылькі, і заспіртаваныя ў слоіках пачваркі на паліцах высокіх чорных шафаў... Усё як мы любім.

Жан Жылібер схіліўся ніжэй над чарговым лістом свайго гербарыя, замацоўваючы цёмна-зялёны труп падданага багіні Флоры. Пранціш уздыхнуў: Жан зусім схуднеў, скура набыла попельна-жоўтае адценне, на шчасце, не ад атруты. Але ён не лічыў патрэбным выяўляць слабасць, наадварот...

— Можа быць, ты паспяшаўся з выракам? Дзіцяці патрэбная матка... — усё-ткі асцярожна паўтарыў Пранціш.

Батанік пацягнуўся па пяро, каб напісаць эпітафію на лаціне свайму экспанату.

— Той, хто здрадзіў аднойчы, здрадзіць яшчэ. Мінулы раз я прабачыў, бо мадам сапраўды нічога не ведала. Цяпер delictum commissionis[10]. Гэтая жанчына для мяне больш не існуе.

Голас Жылібера гучаў роўна, амаль механічна, і Вырвіч у чарговы раз так і не вырашыў: ці сапраўды таму абыякава, што жонка разам са сваім амаратам спрабавала атруціць яго, ці проста хавае боль, як належыць прыхільніку філасофіі Сенекі ды Мантэня?

На гэты раз ніякія слёзы Жанны Будо і кляцьба у бязвіннасці не дапамаглі. Адправілі мадам прэч з Рэчы Паслалітай, пужанулі, што, калі не з’едзе, за спробу забіць уласнага мужа адкажа галавой, Ну а шэвалье дэ Берлюк знік адразу пасля скандалу, як лыжка цукру ў кіпні.

Сына Станіслава, каралеўскага хросніка, Жан, вядома, здрадніцы не аддаў. Дакляраваў, што сам зоймецца ягоным выхаваннем.

— Яго каралеўская вялікасць загадаў адліць срэбны медаль у гонар майго цудоўнага выратавання сумленным вучнем, — тым жа роўным голасам паведаміў Жылібер, тонкія пальцы ўчэпіста трымалі пяро, — На медалі будзе дэвіз: «Што хітрасць хавае — сяброўства выкрывае». Анупрый вельмі ганарыцца.

Анупрый Арлоўскі сапраўды мог ганарыцца... Гнаў з Рыгі да Вільні як шалёны, ні на хвілю не спыняючыся, толькі коней мяняў. Паспеў папярэдзіць настаўніка.

— Бачу, яго вялікасць ставіцца да васпана са значнай прыхільнасцю...

Вырвіч не змог схаваць нотку непрыязнасці — да Панятоўскага ў яго апошнім часам цёплых пачуццяў не знаходзілася.

— Я — магістр ложы, у якую ўвайшоў кароль, — Жылібер прыдзірліва агледзеў чарговае папаўненне гербарыя і акуратна адсунуў падпісаную кардонку на вольны кут дубовага стала. — Але шчырага сяброўства між намі не можа быць, пан Вырвіч. Манархі могуць забаўляцца дзёрзкасцю блазнаў і філосафаў, але нядоўга. У якасці вострай прыправы паміж салодкімі стравамі. А мёду ліслівасці ён ад мяне не дачакаецца.

Пацягнуўся па чарговую сухую расліну, якая назаўжды выгнула на жоўтым аркушы свае атожылкі ў пакутлівай агоніі.

— Ягоная ўладарка, імператрыца Кацярына, баіцца ўсялякіх таемных арганізацый... I езуітаў, і масонаў. Думаю, не затрымаюся тут доўга. Тым больш у Францыі наспяваюць вельмі цікавыя падзеі.

Вырвіч пакрывіўся.

— Рэвалюцыю будзеш учыняць, васпан?

— Libertatem, aequalitatem, fraternitatis[11], — ціха і цвёрда прагаварыў Жылібер.

Воўка ў плуг, а ён у луг. Былы падкаморы ўтрымаўся ад чарговай непатрэбнай спрэчкі.

— Хачу толькі паспець завяршыць сваю працу — апісаць флору Літвы.

Рэспубліканец, разумееш... Прыстойныя пакоі ў камяніцы ля ўніверсітэта яму выдаткавалі, грошы някепскія плацяць... А камзол на локцях выцерты, на алавянай талерцы надкусаная жытняя луста ды цыбуліна, бы ў якога мужыка ці мніха... На падлозе саломы нацярушана — іншы б прыслугу ў каршэнь натоўк... I яшчэ адсутнасць гаспадыні выяўляецца. Жан зноў пачаў складваць кнігі проста стосамі на падлогу каля сценаў, і шаргатлівыя горы вырасталі вышэй галавы, пакуль не абрушваліся.

Хуткія крокі за дзвярыма маглі належаць альбо студыёзусу, які спазняецца на здачу іспыту, альбо Чорнаму Доктару, які заўсёды рухаўся імкліва — калі хворасць не перашкаджала, вядома. А якраз пасля сеанса Месмера калені доктара, якія зноў пачалі балець пасля застуды на гарадзенскіх могілках, ацаліліся — хоць ганарыстаму Бутрыму і не хацелася прызнаваць плённасць метаду «шалбера».

— Прывітанне, Жан! Рады бачыць, Вырвіч!

Жылібер ускочыў, няўважна кінуўшы пяро, і кінуўся да госця з пакутлівым чаканнем на твары.

— Ну як, Барталам’ю? Паспяхова?

Лёднік стамлёна правёў рукой па зблажэлым твары, сцягнуў капялюш i не сеў, а, хутчэй, упаў на крэсла.

— Зрабіў, што мог. Цяпер усё ў руках Божых, калі Ягоная воля — будзе твой студыёзус жыць.